श्री संत संताजी जगनाडे महाराज जीवनचरित्र
परिचय
श्री संत संताजी जगनाडे महाराज हे महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेतील एक महत्त्वाचे संत, विचारवंत, समाजप्रबोधक आणि संत तुकाराम महाराजांचे निकटवर्तीय सहकारी म्हणून ओळखले जातात. संत तुकाराम महाराजांनी रचलेल्या अभंगांचे लेखन, संकलन आणि जतन करण्याचे अत्यंत महत्त्वपूर्ण कार्य संताजी महाराजांनी केले. त्यामुळे तुकाराम गाथेच्या जतनामध्ये संताजी महाराजांचे योगदान अमूल्य मानले जाते.
श्री संताजी महाराजांचे वास्तव्य पुणे जिल्ह्यातील सुदुंबरे या गावात असल्याचे सांगितले जाते. ते संत तुकाराम महाराजांच्या चौदा टाळकऱ्यांपैकी एक होते, अशी वारकरी संप्रदायात श्रद्धा आहे. संत तुकाराम महाराजांच्या सहवासातून त्यांना भक्ती, ज्ञान, समाजप्रबोधन आणि परमार्थाची दिशा मिळाली.
त्यांच्या जीवनात प्रपंच आणि परमार्थ यांचा सुंदर समन्वय दिसून येतो. पारंपरिक तेलाचा व्यवसाय सांभाळतानाच त्यांनी संतसाहित्याचे लेखन, अभंगांचे जतन आणि समाजप्रबोधनाचे कार्य केले. त्यांच्या जीवनातून भक्ती, कर्तव्य, निष्ठा, धैर्य आणि साहित्यप्रेम यांचा आदर्श समोर येतो.
बालपण व कुटुंब
श्री संत संताजी महाराजांचा जन्म ८ डिसेंबर १६२४ रोजी झाला, असे मानले जाते. त्यांच्या जन्मकालाबाबत इतिहास संशोधकांमध्ये काही मतभेद आढळतात. ९ फेब्रुवारी २००९ रोजी त्यांच्या स्मरणार्थ पोस्टाचे तिकीट प्रसिद्ध करण्यात आले. त्यामध्ये त्यांचा कार्यकाळ इ.स. १६२४ ते इ.स. १६८८ असा नमूद करण्यात आला आहे.
काही मतप्रवाहांनुसार संताजी महाराजांचा काळ इ.स. १६०८ ते १६५० असा सांगितला जातो. मात्र शासकीय माहितीनुसार ते संत तुकाराम महाराजांचे समकालीन मानले जातात. वारकरी परंपरेत संताजी महाराजांना संत तुकाराम महाराजांच्या चौदा टाळकऱ्यांपैकी एक मानले जाते.
संताजी महाराजांचे आजोबा भिवाशेठ जगनाडे यांचा तेलाचा घाणा होता. पुढे हा पारंपरिक तेलाचा व्यवसाय त्यांचे पुत्र विठोबाशेठ जगनाडे यांनी सांभाळला. विठोबाशेठ यांचा विवाह सुदुंबरे येथील काळे परिवारातील मथुबाई यांच्याशी झाला. काही ठिकाणी त्यांच्या नावाचा उल्लेख मथाबाई असाही आढळतो.
विठोबाशेठ आणि मथाबाई यांच्या पोटी संताजी महाराजांचा जन्म झाला. बालपणापासूनच त्यांच्यावर धार्मिक आणि संस्कारक्षम वातावरणाचा प्रभाव होता. त्यांना अक्षरओळख, वाचन-लेखन आणि गणिताचे प्राथमिक शिक्षण मिळाले. त्यांची बुद्धिमत्ता अत्यंत तल्लख होती आणि त्यांची निरीक्षणशक्ती सूक्ष्म होती.
वयाच्या अवघ्या दहाव्या वर्षी त्यांनी वडिलोपार्जित तेलाच्या व्यवसायात प्रवेश केला. व्यवसाय करत असतानाच त्यांनी सामाजिक आणि आध्यात्मिक जीवनाकडेही लक्ष दिले.
बालपणीची सेवाभावाची आख्यायिका
संताजी महाराजांच्या बालपणाशी संबंधित एक सुंदर आख्यायिका सांगितली जाते.
संताजी महाराज आपल्या आईसोबत दररोज गावातील चक्रेश्वर मंदिरात जात असत. आई मंदिरात पूजा करून देवाला नैवेद्य अर्पण करीत असे. मंदिरात अनेक गरजू आणि आश्रयाला आलेले लोक राहत असत.
एकदा संताजी महाराजांना मंदिरात एक मनुष्य भुकेने व्याकूळ झालेला दिसला. त्यांनी देवाला अर्पण करण्यासाठी आणलेले नैवेद्याचे ताट त्या भुकेल्या व्यक्तीला दिले. त्या व्यक्तीची भूक भागली. मात्र नैवेद्याचे ताट दुसऱ्याला दिल्यामुळे त्यांच्या आईला राग आला.
त्यावेळी संताजी महाराजांनी सांगितले की, ज्याला अन्नाची सर्वाधिक गरज आहे, त्याला प्रथम अन्न मिळाले पाहिजे.
या प्रसंगातून त्यांच्या बालमनातील सेवाभाव, करुणा आणि माणसामध्ये ईश्वर पाहण्याची दृष्टी दिसून येते.
संताजी महाराजांचा विवाह
त्या काळात बालविवाहाची प्रथा प्रचलित होती. संताजी महाराजांचा विवाह लहान वयातच खेड येथील कहाणे परिवारातील यमुनाबाई यांच्याशी झाला. विवाहानंतर त्यांनी आपला संसार, व्यवसाय आणि सामाजिक जीवन यांचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न केला.
संताजी महाराजांचा संसार सामान्य गृहस्थाप्रमाणे होता; परंतु त्यांच्या मनात भक्ती, भजन, कीर्तन आणि समाजप्रबोधनाची ओढ कायम होती. वेळ मिळेल तेव्हा ते भजन-कीर्तनामध्ये सहभागी होत असत.
यमुनाबाई यांनीही त्यांच्या जीवनप्रवासात महत्त्वाची साथ दिली. पुढे त्यांना बाळोजी आणि भागूबाई अशी अपत्ये झाली. बाळोजी मोठे झाल्यानंतर त्यांनी कुटुंबाच्या पारंपरिक तेलाच्या व्यवसायाची जबाबदारी सांभाळण्यास सुरुवात केली.
संताजी महाराजांच्या जीवनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी संसार सोडून परमार्थाचा मार्ग स्वीकारला नाही; उलट संसारात राहूनही परमार्थ साधता येतो, हा आदर्श आपल्या आचरणातून दाखवून दिला.
संत तुकाराम महाराजांची गुरुभेट
संत तुकाराम महाराजांच्या अभंग, कीर्तन आणि समाजप्रबोधनाची कीर्ती त्या काळात महाराष्ट्रभर पसरली होती. भक्तीच्या माध्यमातून समाजाला नैतिकता, अध्यात्म, समता आणि विवेकाचा संदेश देण्याचे कार्य ते करीत होते.
अशाच एका प्रसंगी संत तुकाराम महाराज कीर्तनासाठी संताजी महाराजांच्या परिसरात आले. तुकाराम महाराजांचे कीर्तन आणि अभंग ऐकून संताजी महाराज त्यांच्या विचारांनी अत्यंत प्रभावित झाले.
तुकाराम महाराजांच्या सहवासामुळे संताजी महाराजांच्या जीवनाला नवी दिशा मिळाली. संसाराचा त्याग करण्याचा विचार त्यांच्या मनात आला. मात्र तुकाराम महाराजांनी त्यांना संसार सोडण्यापेक्षा संसारात राहून परमार्थ साधण्याचा मार्ग दाखविला.
यानंतर संताजी महाराज तुकाराम महाराजांच्या टाळकऱ्यांमध्ये सहभागी झाले. तुकाराम महाराजांच्या सहवासात राहून त्यांनी त्यांच्या अभंगांचे लेखन करण्यास सुरुवात केली.
ही गुरुभेट संताजी महाराजांच्या जीवनातील अत्यंत महत्त्वाची घटना ठरली. तुकाराम महाराजांच्या अभंगवाणीचे जतन करण्याची जबाबदारी त्यांनी अत्यंत निष्ठेने पार पाडली.
तुकाराम गाथेचे लेखन व जतन
संताजी महाराजांचे सर्वांत मोठे योगदान म्हणजे संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांचे लेखन आणि जतन.
तुकाराम महाराज आपल्या कीर्तनातून आणि अभंगातून समाजाला अध्यात्म, भक्ती, नीती, विवेक आणि मानवतेचा संदेश देत असत. त्यांच्या अभंगांची वाणी मौखिक स्वरूपात लोकांपर्यंत पोहोचत होती. या अभंगांचे लेखन करून त्यांचे जतन करण्याचे महत्त्वाचे कार्य संताजी महाराजांनी केले.
ते तुकाराम महाराजांचे अभंग अत्यंत काळजीपूर्वक लिहून घेत असत. त्यांच्या लेखनामुळे तुकाराम महाराजांची अभंगवाणी पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचण्यास मोठी मदत झाली.
यामुळेच संताजी महाराजांचे नाव तुकाराम गाथेच्या जतनाशी अविभाज्यपणे जोडले गेले आहे.
संताजी महाराज हे केवळ लेखनिक नव्हते. ते तुकाराम महाराजांच्या विचारांचे सहकारी, अनुयायी आणि त्यांच्या कार्यातील विश्वासू साथीदार होते. त्यांच्या लेखणीने संत तुकारामांच्या वाणीला अक्षररूप दिले.
संताजी महाराजांचे साहित्य व अभंग
संताजी महाराज स्वतःही उत्तम काव्यप्रतिभेचे होते. त्यांच्या अभंगांमध्ये भक्ती, ज्ञान, आत्मचिंतन, प्रपंच, परमार्थ आणि मानवी जीवनाचे तत्त्वज्ञान यांचा सुंदर संगम आढळतो.
त्यांच्या पारंपरिक तेलाच्या व्यवसायाचा प्रभाव त्यांच्या अभंगांमध्येही दिसून येतो. तेलाचा घाणा, तिळ, नंदी, तेल काढण्याची प्रक्रिया यांसारख्या दैनंदिन जीवनातील प्रतिमांचा उपयोग त्यांनी आध्यात्मिक विचार मांडण्यासाठी केला.
काही ठिकाणी संताजी महाराजांनी ‘शंकर दीपिका’, ‘योगाची वाट’, ‘निर्गुणाचं लावण्य’ आणि ‘तेल सिंधू’ या ग्रंथांचे लेखन केल्याचा उल्लेख आढळतो.
त्यांच्या अभंगांमधून आत्मज्ञान, विवेक, भक्ती आणि चांगल्या आचरणाचा संदेश मिळतो.
संताजी महाराजांचा अभंग
मजशी ते ब्रह्मज्ञान काही नाही।
आपुल्या कृपेने होईल सर्वथाही।। १ ।।
होईल मज आणि माझिया कुळांशी।
पांडुरंग मुळाशी सर्व आहे।। २ ।।
संतु म्हणे ब्रह्म ब्रह्मा सर्व जाणे।
आपुले ते मन सुधारले।। ३ ।।
तेलाच्या घाण्याचे आध्यात्मिक रूपक
आमुचा तो घाणा त्रिगुण तिळाचा।
नंदी जोडियला मन पवनाचा।। १ ।।
भक्ती हो भावाची लाट टाकियली।
शांती शिळा ठेवीली विवेकावरी।। २ ।।
सुबुद्धीची वढ लावोनी विवेकांस।
प्रपंच जोखड खांदी घेतीयले।। ३ ।।
फेरे फिरो दिले जन्मवरी।
तेल काढियले चैतन्य ते।। ४ ।।
संतु म्हणे मी हे तेल काढियले।
म्हणुनी नांव दिले संतु तेली।। ५ ।।
या अभंगांमधून संताजी महाराजांच्या विचारांची खोली आणि त्यांच्या साध्या, दैनंदिन अनुभवांतून अध्यात्म समजावून सांगण्याची शैली स्पष्ट होते.
तुकाराम गाथेसाठी केलेला संघर्ष
संत तुकाराम महाराजांच्या विचारांना आणि अभंगवाणीला त्या काळातील काही कर्मकांडी प्रवाहांकडून विरोध सहन करावा लागला. तुकाराम महाराजांप्रमाणेच त्यांच्या सहकाऱ्यांनाही सामाजिक आणि धार्मिक विरोधाचा सामना करावा लागला.
संताजी महाराजांनी मात्र आपले लेखन आणि अभंगांचे जतन करण्याचे कार्य थांबविले नाही. परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी तुकाराम महाराजांची गाथा सुरक्षित ठेवणे हेच त्यांनी आपले कर्तव्य मानले.
तुकाराम महाराज वैकुंठाला गेल्यानंतर त्यांच्या अभंगांची गाथा संताजी महाराजांनी अत्यंत जपून ठेवली, अशी परंपरा सांगते.
त्या काळात महाराष्ट्रात राजकीय अस्थिरता, युद्धे, लुटालूट, जाळपोळ आणि सामाजिक असुरक्षितता होती. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत गाथेचे संरक्षण करणे हे अत्यंत धोकादायक कार्य होते.
गाथा घेऊन चाकणहून सुदुंबरेकडे
परंपरेनुसार तुकाराम महाराजांच्या गाथेच्या वह्या संताजी महाराजांनी चाकण येथे आणल्या होत्या. त्या काळात चाकण परिसरात सुलतानी सैन्याच्या हालचाली आणि संघर्ष सुरू होते.
गावांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले होते. अशा परिस्थितीत संताजी महाराजांना सुदुंबरे येथे आजारी असलेल्या आपल्या आईची आठवण झाली. त्यांनी तुकाराम महाराजांच्या अभंगांच्या वह्या गाठोड्यात बांधल्या आणि अत्यंत धोकादायक परिस्थितीत सुदुंबरेकडे प्रयाण केले.
रस्त्यात अंधार, पाऊस आणि संकटे असूनही त्यांनी गाथेचे संरक्षण केले. सुदुंबरेजवळील ओढ्याला मोठ्या प्रमाणावर पाणी आले होते. तरीही तुकाराम महाराजांचे स्मरण करून त्यांनी गाथा भिजू न देता ओढा पार केला.
आईला गाथा सुरक्षित असल्याचे पाहून समाधान झाले. परंपरेनुसार त्यानंतर संताजी महाराजांनी आपल्या आईचे अंत्यसंस्कार पूर्ण करून पुन्हा चाकणचा मार्ग धरला.
चाकणला परतल्यानंतर गाथा सुरक्षित असल्याचे पाहून लोकांना आनंद झाला आणि गाथेची पालखीतून मिरवणूक काढण्यात आली, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.
पुन्हा एकदा गाथेसाठी संकटाचा सामना
चाकण परिसरात पुन्हा संघर्षाची परिस्थिती निर्माण झाली. जाळपोळ, लुटालूट आणि विध्वंस सुरू झाला. अशा वेळी तुकाराम महाराजांची अमूल्य गाथा वाचवणे हे संताजी महाराजांसाठी सर्वांत महत्त्वाचे होते.
संताजी महाराज आणि यमुनाबाई खेड येथे असल्याचे सांगितले जाते. परिस्थितीची माहिती मिळताच त्यांनी चाकणकडे जाण्याचा निर्णय घेतला.
मार्गात ओढ्याला मोठ्या प्रमाणावर पाणी आले होते. प्रवाह अत्यंत वेगवान होता. तरीही संताजी महाराजांनी धैर्याने ओढा पार केला आणि चाकण येथे पोहोचले.
गाथा सुरक्षित असल्याची खात्री करून त्यांनी अभंगांच्या वह्या पोत्यात किंवा घोंगडीत बांधल्या. त्यानंतर मोगल सैन्याचा पाठलाग सुरू झाला. संकट टाळण्यासाठी त्यांनी बाभळीच्या झाडावर आश्रय घेतला. काट्यांनी शरीर रक्तबंबाळ झाले, तरीही त्यांनी गाथेचे संरक्षण केले.
या घटनांमधून तुकाराम महाराजांच्या अभंगवाणीबद्दल संताजी महाराजांच्या मनात असलेली निष्ठा आणि समर्पण स्पष्ट होते.
संताजी महाराजांचे सामाजिक व आध्यात्मिक कार्य
संताजी महाराजांचे जीवन केवळ अभंगलेखनापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी प्रपंच, व्यवसाय, भक्ती आणि समाजकार्य यांचा सुंदर समतोल साधला.
त्यांच्या विचारांमध्ये मानवता, भक्ती, विवेक, समता आणि चांगले आचरण यांना महत्त्व होते. त्यांनी आपल्या जीवनातून हे सिद्ध केले की परमार्थासाठी संसाराचा त्याग करणे आवश्यक नाही; प्रामाणिकपणे कर्तव्य पार पाडत असतानाही आध्यात्मिक जीवन जगता येते.
त्यांच्या अभंगांमध्ये सामान्य माणसाला समजतील अशी उदाहरणे आणि रूपके आढळतात. तेलाच्या व्यवसायातील अनुभवांचा उपयोग करून त्यांनी जीवनाचे आणि अध्यात्माचे गूढ अर्थ सोप्या भाषेत मांडले.
त्यांच्या लेखनातून मन शुद्ध करण्याचा, विवेक जागृत ठेवण्याचा, भक्तीमध्ये भाव ठेवण्याचा आणि प्रपंचात कर्तव्यनिष्ठ राहण्याचा संदेश मिळतो.
संताजी महाराजांची लेखणी ही केवळ साहित्यनिर्मितीचे साधन नव्हती; ती समाजप्रबोधनाचे आणि परमार्थाचे माध्यम होती.
त्यांच्या जीवनातून असे दिसते की विचारांना आकार देण्यासाठी चिंतन आवश्यक आहे आणि चिंतनातून निर्माण झालेला विचार समाजाला नवी दिशा देऊ शकतो.
अंतिम काळ व समाधी
संताजी महाराजांनी आयुष्यभर तुकाराम महाराजांच्या अभंगांचे जतन, लेखन आणि प्रसार करण्याचे कार्य केले. त्यांच्या जीवनातील संघर्ष, भक्ती आणि साहित्यसेवा ही पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरली.
वयोमानानुसार त्यांची प्रकृती खालावत गेली. त्यांचे अनेक सहकारी आणि समकालीन संत काळाच्या पडद्याआड गेले होते. अखेरीस संताजी महाराजांनीही देह ठेवला.
परंपरेनुसार मार्गशीर्ष वद्य त्रयोदशी, इ.स. १६८८ रोजी संताजी महाराजांनी देह ठेवला.
संत तुकाराम महाराज आणि संताजी जगनाडे महाराज यांचे नाते हे गुरु-शिष्य, सहकारी आणि भक्तीच्या नात्यापलीकडचे होते. त्यांच्या नात्यात प्रेम, विश्वास, श्रद्धा आणि आपुलकी होती.
संत तुकाराम महाराजांनी संताजी महाराजांच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी माती टाकण्याचे वचन दिले होते, अशी एक भक्तिपरंपरेतील आख्यायिका आहे. तुकाराम महाराज संताजी महाराजांपूर्वी वैकुंठाला गेले. मात्र संताजी महाराजांच्या अंत्यसंस्काराच्या वेळी त्यांचा देह पूर्णपणे झाकला जात नव्हता, अशी कथा सांगितली जाते. त्यावेळी तुकाराम महाराज वैकुंठातून येऊन तीन मुठी माती टाकतात आणि त्यानंतर संताजी महाराजांचा देह पूर्णपणे झाकला जातो, अशी श्रद्धा आहे.
ही आख्यायिका संत तुकाराम आणि संताजी महाराज यांच्या अतूट नात्याचे प्रतीक म्हणून भक्तिभावाने सांगितली जाते.
संताजी महाराजांचा वारसा व स्मरण
श्री संत संताजी जगनाडे महाराजांचे सर्वांत मोठे योगदान म्हणजे संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगवाणीचे जतन आणि पुढील पिढ्यांपर्यंत तिचा प्रसार.
जर तुकाराम महाराजांची अभंगवाणी हा महाराष्ट्राच्या भक्तीपरंपरेचा अमूल्य ठेवा असेल, तर त्या ठेव्याला अक्षररूप देऊन जतन करणाऱ्या संताजी महाराजांची भूमिका तितकीच महत्त्वाची आहे.
संताजी महाराजांनी आपल्या लेखणीने केवळ अभंग लिहिले नाहीत, तर एका महान संताची विचारसंपदा काळाच्या ओघात नष्ट होऊ नये यासाठी ती जपली.
त्यांचे जीवन आपल्याला तीन महत्त्वाचे संदेश देते:
भक्तीमध्ये भाव असावा,
कर्तव्यात निष्ठा असावी,
आणि समाजासाठी विचार व ज्ञानाचे जतन केले पाहिजे.
संताजी महाराज हे गृहस्थ असूनही परमार्थाची साधना करणारे संत होते. व्यवसाय करताना त्यांनी समाजाशी नाते जोडले, तुकाराम महाराजांच्या सहवासातून आध्यात्मिक विचार आत्मसात केले आणि आपल्या लेखणीद्वारे ते पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवले.
त्यांचे जीवन हे भक्ती, ज्ञान, धैर्य, साहित्यसेवा आणि कर्तव्यनिष्ठेचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे.
महाराष्ट्राच्या वारकरी परंपरेत संताजी महाराजांचे स्थान आजही श्रद्धेने स्मरण केले जाते. सुदुंबरे ही त्यांची पवित्र कर्मभूमी म्हणून ओळखली जाते आणि त्यांच्या स्मृतीला आजही भक्तिभावाने अभिवादन केले जाते.
ज्ञानसाधक, समाजप्रबोधक, संतसाहित्याचे जतनकर्ते आणि संत तुकाराम महाराजांचे निष्ठावंत सहकारी श्री संत संताजी जगनाडे महाराज यांना विनम्र अभिवादन.
“संतवाणीचे जतन करणारी लेखणी
आणि भक्तीला जीवनाचे रूप देणारे संताजी महाराज
यांचे कार्य महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत सदैव अमर राहील.”